Inleiding
Is mijn kind eigenlijk al klaar voor de basisschool? Het is een vraag waar veel ouders mee rondlopen, en dat is niet gek, want het pad van ieder kind is altijd uniek (Kamphorst, 2022). Sinds corona merken sommige ouders dat de ontwikkeling van hun kind net iets anders verliep dan verwacht, waardoor twijfels soms groter zijn geworden (Medilex Onderwijs, z.j.).
Misschien merk je dat je kind heel graag wil beginnen, of zie je juist dat het nog zo lekker in het spel zit. Misschien twijfel je tussen ‘het komt wel’ en ‘is het écht tijd?’ (Kamphorst, 2022).
In dit artikel neem ik je stap voor stap mee in wat schoolrijpheid eigenlijk is en vooral hoe jij als ouder kunt herkennen of jouw kind toe is aan deze nieuwe fase.
Wanneer wordt gekeken of een kind schoolrijp is?
Meestal gebeurt dat in de maanden voordat je kind naar groep 3 gaat (of het eerste leerjaar in België). Scholen en voorschoolse instellingen kijken dan niet alleen naar één aspect, maar naar het hele kind (Kamphorst, 2022; Tavecchio & Oostdam, 2013). Wetenschappelijk onderzoek bevestigt: schoolrijpheid is geen testje, maar een combinatie van fysieke, cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkelingen (Kamphorst, 2022; Medilex Onderwijs, z.j.).
Wat zijn de kenmerken van schoolrijpheid?
1. Fysieke schoolrijpheid
Je kind hoeft geen topsporter te zijn, maar een beetje balans, coördinatie en fijne motoriek helpt enorm (Kamphorst, 2022; Inspectie van het Onderwijs, 2023). Denk aan:
- potlood vasthouden zonder kramp
- knippen, plakken, bouwen
- een tijdje aan tafel kunnen zitten
- zelfstandig naar de wc kunnen, jas aantrekken, tas opruimen
Kinderen leren beter wanneer hun lijf niet alle energie nodig heeft voor groei en coördinatie (Kamphorst, 2022).
2. Emotionele en sociale schoolrijpheid
Dit is misschien wel de allerbelangrijkste. Schoolrijpe kinderen kunnen meestal:
- omgaan met kleine teleurstellingen
- even wachten op hun beurt
- wennen aan nieuwe situaties
- samenwerken of naast anderen spelen
- emoties uiten in woorden, in plaats van alleen handelen
Zelfregulatie, het kunnen sturen van emoties en gedrag, blijkt zelfs een sterkere voorspeller voor schoolsucces dan IQ (Tavecchio & Oostdam, 2013; Hamerslag, Oostdam & Tavecchio, 2015).
3. Cognitieve schoolrijpheid
Hier gaat het niet om letters kennen, maar om:
- luisteren naar een korte uitleg
- een opdrachtje afmaken
- begrijpen wat er gezegd wordt
- simpele volgordes onthouden (eerst jas aan, dan naar buiten)
- nieuwsgierig zijn naar de wereld
Vroege voorschoolse educatie kan deze vaardigheden ondersteunen, vooral bij kinderen met een risico op achterstand (Akgunduz & Heijnen, 2016; Universiteit Utrecht, 2023).
Wat zijn de kenmerken van schoolrijpheid?
Observaties op de peuterspeelzaal of kinderopvang
Pedagogisch medewerkers zien je kind maandenlang spelen, ruzie maken, troosten, knippen, klimmen en proberen. Ze observeren motoriek, spel, taal, sociale interactie en emotionele stabiliteit (Kamphorst, 2022; Tavecchio & Oostdam, 2013).
Gesprek met de toekomstige school
Ouders, pedagogisch medewerkers en leerkrachten bespreken samen wat een kind nodig heeft, wat het al kan en waar nog ondersteuning wenselijk is (Kamphorst, 2022).
Schoolrijpheidstesten
Soms wordt er een korte test gedaan om te kijken hoe een kind zich ontwikkelt. Daarbij wordt gekeken naar motoriek, perceptie, taalvaardigheid en aandacht (Medilex Onderwijs, z.j.). Zo’n test geeft een eerste indruk, maar zegt nooit alles.
Vroege of late leerling: wat betekent dit?
Een vroege leerling (geboren in oktober, november of december) gaat eerder naar school dan een late leerling (geboren in januari, februari of maart) (Kamphorst, 2022). Dat zegt niets over het tempo van ontwikkeling: een late leerling heeft geen achterstand en een vroege leerling hoeft niet “verder” te zijn.
Wat als je kind nog niet schoolrijp lijkt?
Extra ondersteuning en ontwikkelingstijd
Spelletjes, beweging, taalrijke interactie, ritme en herhaling helpen kinderen om verder te rijpen (Kamphorst, 2022; Universiteit Utrecht, 2023).
Samenwerking met professionals
Een kinderfysiotherapeut, psycholoog, logopedist of pedagogisch medewerker kan helpen bij het in kaart brengen van de behoeften van je kind (Tavecchio & Oostdam, 2013).
Flexibele schoolstart
Soms is een extra kleuterjaar of een latere start de beste keuze (Kamphorst, 2022). Dat biedt rust, emotionele stabiliteit en een betere leerbasis.Soms is een extra kleuterjaar of een latere start de beste keuze (Kamphorst, 2022). Dat biedt rust, emotionele stabiliteit en een betere leerbasis.
Culturele verschillen in schoolrijpheid
In sommige landen gaan kinderen pas naar school als ze 6 of 7 jaar zijn (Medilex Onderwijs, z.j.). Daar ligt de nadruk eerst op spel, emotionele stabiliteit en zelfregulatie als basis voor leren.
Holistisch kijken naar schoolrijpheid: kind in balans
Schoolrijpheid gaat niet om één vaardigheid, maar om het hele kind: lichaam, gevoel en denken moeten samenwerken (Kamphorst, 2022):
- Lichaam: motorische rust, energie en stabiliteit
- Gevoel / wil: zelfvertrouwen, kunnen meebewegen met de groep, emoties reguleren
- Denken: aandacht, taalbegrip en nieuwsgierigheid
Wanneer één van deze drie nog volop in ontwikkeling is, kan de schoolstart te zwaar voelen.
Voorbeelden van signalen dat een kind misschien nog wat tijd nodig heeft
- Het lijf is nog aan het groeien
- Emoties kunnen soms nog groot zijn
- Je kind is nog vooral een echte “speler”
Belangrijkste inzichten
- Schoolrijpheid is een balans van meerdere domeinen (Kamphorst, 2022).
- Emotionele en sociale ontwikkeling tellen minstens net zo zwaar als cognitieve vaardigheden (Tavecchio & Oostdam, 2013).
- Elk kind ontwikkelt op zijn eigen tempo (Kamphorst, 2022).
- Twijfel is normaal, overleg helpt (Kamphorst, 2022).
- Een latere start kan een investering in rust, plezier en zelfvertrouwen zijn (Kamphorst, 2022; Hamerslag, Oostdam & Tavecchio, 2015).
Conclusie
Schoolrijpheid gaat niet om leeftijd, maar om ontwikkeling (Kamphorst, 2022; Medilex Onderwijs, z.j.). Het gaat niet om kunnen lezen of schrijven, maar om klaar zijn voor school met hoofd, hart en lijf. Vertrouw op wat jij ziet als ouder, luister naar professionals en maak samen een keuze waar je kind met plezier op verder bouwt.
Checklist: Is mijn kind schoolrijp?
Tip: Kruis aan wat jouw kind meestal kan. Bij meerdere nee-vinkjes: overleg met school of professionals (Kamphorst, 2022; Medilex Onderwijs, z.j.; Inspectie van het Onderwijs, 2023).
1. Fysiek & motorisch
☐ Zelfstandig naar de wc, jas aan- en uitdoen, tas opruimen.
☐ Kan een lijn of eenvoudige vormen natekenen.
☐ Knippen, plakken of bouwen met blokken.
☐ Enige tijd stilzitten of geconcentreerd spelen.
☐ Genoeg energie over voor schoolactiviteiten.
2. Emotioneel & sociaal
☐ Kan kort met andere kinderen samen spelen.
☐ Kan emoties uiten in woorden.
☐ Kan wachten op zijn/haar beurt.
☐ Kan afscheid nemen zonder langdurige stress.
☐ Volgt eenvoudige regels in de groep.
3. Cognitief & taal
☐ Kan korte instructies begrijpen en uitvoeren.
☐ Kan eenvoudige volgordes onthouden.
☐ Is nieuwsgierig en stelt vragen.
☐ Kan 5–15 minuten bij een taak blijven.
☐ Kan eenvoudige probleempjes oplossen of oplossingen bedenken in spel.
4. Holistisch: balans & zelfvertrouwen
☐ Lijkt gelukkig en veilig in een kleine groep.
☐ Durft nieuwe dingen te proberen.
☐ Redelijk zelfstandig in dagelijkse routines.
☐ Toont plezier en motivatie om te leren.
Bronnen
Kamphorst, E. (2022). Bouw voort op schoolrijpheid van driejarige kinderen. Vakblad Vroeg. Geraadpleegd op 10 december 2025, van https://www.vakbladvroeg.nl/bouw-voort-op-schoolrijpheid-van-driejarige-kinderen/
Universiteit Utrecht. (2023). Uitbreiding voorschoolse educatie: Brede ontwikkelingswinst bij kinderen. Geraadpleegd op 10 december 2025, van https://www.uu.nl/nieuws/uitbreiding-voorschoolse-educatie-succesvol-brede-ontwikkelingswinst-bij-kinderen
Akgunduz, E., & Heijnen, S. (2016). Impact of funding targeted pre-school interventions on school readiness: Evidence from the Netherlands. CPB Netherlands Bureau for Economic Policy Analysis. Geraadpleegd op 10 december 2025, van https://www.cpb.nl/en/publication/impact-of-funding-targeted-pre-school-interventions-on-school-readiness-evidence-from-the-netherlands
Akgunduz, E., & Heijnen, S. (2016). Impact of funding targeted pre‑school interventions on school readiness: Evidence from the Netherlands. CPB Netherlands Bureau for Economic Policy Analysis.
Inspectie van het Onderwijs / Rijksoverheid. (2023). Kwaliteit voorschoolse educatie 2022 – Factsheet. Geraadpleegd op 10 december 2025, van https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/brochures/2023/07/06/bijlage-13-kwaliteit-voorschoolse-educatie-factsheet/bijlage-13-kwaliteit-voorschoolse-educatie-factsheet.pdf
Tavecchio, L., & Oostdam, R. (2013). Niet elk kind is ontvankelijk voor vroegtijdige stimuleringsprogramma’s. Geraadpleegd op 10 december 2025, van https://research.hva.nl/en/publications/niet-elk-kind-is-ontvankelijk-voor-vroegtijdige-stimuleringsprogr
Medilex Onderwijs. (z.j.). Schoolrijpheid: wat is het en hoe herken je het? Geraadpleegd op 10 december 2025, van https://www.medilexonderwijs.nl/onderwijs-begrippen/schoolrijpheid/
